Pulau Sipadan sudah lama dikenali dan digunakan oleh orang tempatan, terutamanya oleh keturunan Maharaja Mahamud bin Singkalang sejak zaman dahulu lagi.
Sejak zaman nenek moyang, waris keturunan Maharaja Mahamud bin Singkalang sudah menggunakan Pulau Sipadan untuk pelbagai tujuan hidup. Antaranya termasuk memungut telur penyu, berlindung, berehat, dan menjaga kawasan laut sekitar pulau itu. Aktiviti ini bukan dibuat sekali-sekala, tetapi sudah menjadi amalan turun-temurun dalam kehidupan mereka.
Pengiktirafan Waris oleh Mahkamah Syariah (1998)
Pada tahun 1998, seorang waris bernama Haji Abdul Raup bin Mahajud telah membawa perkara ini ke Mahkamah Rendah Syariah Tawau. Melalui permohonan SS-12-203 Tahun 1998, mahkamah telah mengisytiharkan beliau sebagai waris sah keturunan Maharaja Mahamud bin Singkalang.
Maknanya, dari sudut undang-undang Islam dan warisan keluarga, mahkamah sudah mengesahkan bahawa Haji Abdul Raup memang pewaris yang sah kepada keturunan yang mempunyai hubungan sejarah dengan Pulau Sipadan. Ini bukan cerita mulut orang kampung semata-mata, tetapi ada keputusan mahkamah.
Tuntutan Hak Adat (NCR) dan Kebimbangan Pewartaan Taman
Masalah mula timbul apabila kerajaan mengisytiharkan Pulau Sipadan sebagai kawasan taman dan kawasan perlindungan. Pewartaan ini dibuat atas alasan pemuliharaan alam dan keselamatan negara.
Namun, waris-waris Pulau Sipadan bimbang. Mereka risau pewartaan ini akan menghapuskan hak adat mereka, sedangkan mereka sudah lama wujud dan menggunakan pulau tersebut sebelum pewartaan dibuat.
Sebab itu, waris menuntut supaya pendengaran awam (public hearing) diadakan. Mereka mahu suara mereka didengar sebelum apa-apa keputusan dibuat. Mereka tidak menolak pemuliharaan, tetapi mereka mahu hak asal mereka diiktiraf dan dilindungi, bukan dipadamkan begitu sahaja.
Kes Pampasan Telur Penyu (Mahkamah Tinggi 2006)
Sebelum ini, waris Pulau Sipadan bukan tidak pernah menang di mahkamah. Pada tahun 2006, melalui kes K22-159 of 2006 di Mahkamah Tinggi Borneo Sabah dan Sarawak, mahkamah telah mengiktiraf bahawa waris mengalami kerugian akibat kehilangan hak memungut telur penyu.
Mahkamah telah mengarahkan pampasan dibayar kepada waris. Ini menunjukkan bahawa walaupun hak adat itu tidak didaftarkan sebagai geran tanah, mahkamah tetap mengiktiraf kewujudan hak tradisi tersebut dan kerugian yang dialami apabila hak itu dihentikan.
Ini penting kerana ia membuktikan bahawa kerajaan dan pihak berkuasa bukan langsung menolak kewujudan waris dan hak tradisi mereka.
Tuntutan Layanan Adil dan Kuota Pelancong
Selain pampasan, waris juga menuntut layanan yang adil. Mereka melihat syarikat luar mendapat kuota pelancong, peluang perniagaan, dan manfaat ekonomi daripada Pulau Sipadan, sedangkan waris asal diketepikan.
Waris menuntut supaya mereka juga diberi kuota pelancong, peluang terlibat dalam industri pelancongan, dan tidak hanya menjadi penonton di tanah warisan sendiri.
Bagi mereka, Pulau Sipadan bukan sekadar tempat cantik untuk pelancong, tetapi sumber rezeki, maruah, dan identiti keturunan.
Beza Hak Adat dengan Isu Kedaulatan Negara
Penting untuk difahami, tuntutan waris Pulau Sipadan tidak ada kena mengena dengan tuntutan kedaulatan negara antara Malaysia dan Indonesia.
Pada tahun 2002, Mahkamah Keadilan Antarabangsa (ICJ) telah memutuskan bahawa Pulau Sipadan adalah milik Malaysia, berdasarkan konsep “effective occupation” atau pentadbiran berkesan oleh kerajaan British dan kemudian Malaysia.
Waris Pulau Sipadan tidak mencabar keputusan ICJ ini. Mereka mengiktiraf bahawa Pulau Sipadan milik Malaysia. Apa yang mereka tuntut hanyalah hak adat tempatan dan hak warisan, bukan kedaulatan negara.
Dengan kata lain:
ICJ → soal negara
Waris Sipadan → soal hak orang asal
Dua perkara ini berbeza, tetapi sering disalahfaham.
Ringkasnya, cerita Pulau Sipadan ini adalah cerita orang asal yang sudah lama wujud, mempunyai bukti sejarah, pengiktirafan mahkamah, dan pernah menang pampasan, tetapi masih berjuang supaya hak mereka tidak dihapuskan oleh pembangunan dan pewartaan.
Waris tidak menolak pemuliharaan, tidak menolak undang-undang, dan tidak menentang negara. Mereka cuma mahu satu perkara:
> Hak warisan dan hak adat mereka dihormati, didengar, dan dilayan dengan adil.
“Mahkamah telah berulang kali mengiktiraf bahawa hak adat wujud melalui sejarah, amalan dan pengiktirafan komuniti, bukan semata-mata melalui geran bertulis. Pewartaan kawasan perlindungan tidak dengan sendirinya memadamkan hak adat, dan sekiranya hak tersebut dihalang, pampasan wajar mesti diberikan.”
Kredit: Salleh Abdul Salleh
